از کدامین سرمایه اجتماعی سخن می گوییم؟

‏ دکتر جلال یوسفی

وقتی جامعه ای سرمایه اجتماعی خود را از دست می دهد، دچار بحران می گردد. ساختار جامعه سنتی ‏کشور ما به نحوی بود که در درون خود دارای شبکه خویشاوندی بود. واحدهای متعدد اجتماعی در ‏این ساختار وجود داشتند که در قالب شبکه خویشاوندی موجب اعتماد مستحکمی بودند که این امر ‏موجب انسجام اجتماعی می گردید. وجود انسجام اجتماعی قوی در این چنین جامعه ای موجب ایجاد ‏سرمایه اجتماعی بالایی می گردید که از طریق همین سرمایه اجتماعی سختی و طاقت فرسا بودن کارها ‏تحمل می شد‏‎.‎ اما به مرور زمان و با تضعیف و از هم پاشیدگی ساختار سنتی و از بین رفتن واحدهای خویشاوندی و ‏کم شدن اعتماد در لایه های جامعه، انسجام اجتماعی تضعیف شد که نتیجه آن تضعیف سرمایه ‏اجتماعی است‏‎.‎ در حال حاضر سرمایه اجتماعی در جامعه ایران به شدت تضعیف و تا حدودی به مرحله انحطاط ‏نزدیک شده است که این امر موجب ایجاد بحران در جامعه شده است. نتیجه و پیامد فروپاشی سرمایه ‏اجتماعی فروریختن دیوارهای حرمت ها، ارزش ها، هنجارها و…، است. جامعه ای بحرانی است که در ‏درون آن اتفاقاتی نابهنجار و دلخراش و ضد هنجار رخ می دهد. دزدی، آدم کشی، آدم ربایی، ‏زورگیری، تجاوز به عنف و امثال آن در جامعه بحرانی زیاد می گردد. آیا وقت آن نرسیده است که ‏بپذیریم که جامعه ما فاقد سرمایه اجتماعی است؟ آیا زمان آن نرسیده که به شکست برنامه های خود ‏اعتراف کرده و با پایین آمدن از دیوار قدرت ساخته شده برای خود، به جامعه شناسان و اندیشمندان ‏اجتماعی میدان بدهیم؟ هنوز شوک وارد شده به جامعه ایران از حادثه آتنا اصلانی، تمام نشده است که جنازه فلان بچه پیدا می ‏گردد،یا بنتیای خردسال بدن سرد شده اش در ماشین پیدا می شود، در فلان خیابان سر بریده، در فلان ‏باغ تن مثل شده، در فلان چاه بدن تکه پاره شده و…، پیدا می گردد. اینها سوای از انحرافات اجتماعی ‏دیگری چون طلاق، اعتیاد، خودکشی، خودفروشی، عضو بدن فروشی و…، است‎.‎ باید بپذیریم که تضعیف و از هم پاشیدگی سرمایه اجتماعی در کشور ما جامعه ما را بحرانی کرده ‏است. وقتی این موارد را در کنار تغییرات اقلیمی و کوتاهی های مدیران ما در امر محیط زیست و دیگر ‏مسایل می گذاریم ، به وخامت وضعیت جامعه بیشتر پی می بریم . همچنین ضروری است که بدانیم ‏در میان مسایل اجتماعی باید از همبستگی عوامل و ضریب آنها حرف بزنیم. بنابراین، عوامل و دلایل ‏متعدد دست به دست هم داده و بر بحرانی تر شدن جامعه دامن می زند. در زمینه تضعیف سرمایه ‏اجتماعی نیز آن چه باید لحاظ گردد همبستگی عوامل موجده است. در اینجا بر آن نیستیم که این ‏عوامل را ریشه یابی کنیم، بلکه صرفا طرح و بیان اهمیت مسئله است‏‎.‎