واکاوی تاریخی جدایی سرزمین ها از ایران و تداوم تهدیدات تمامیت ارضی

واکاوی تاریخی جدایی سرزمین ها از ایران و تداوم تهدیدات تمامیت ارضی

دکتر جلال یوسفی

چکیده

مقاله پیش رو به مرور تاریخی تلخ از جدایی بخش های وسیعی از خاک ایران در دو قرن اخیر پرداخته است. این نوشتار در پی آن است که با نگاهی علمی و مستند، این روند را بررسی کرده و ضمن تأیید بسیاری از داده های تاریخی، به تحلیل زمینه ها، عوامل و پیامدهای این جدایی ها بپردازد. همچنین، با نگاه به معادلات ژئوپلیتیک کنونی، نشان خواهد داد که چگونه قدرت های بزرگ و برخی جریان های منطقه ای همچنان به دنبال تضعیف ایران و کوچکتر کردن آن هستند.

واژگان کلیدی: تجزیه طلبیت، مامیت ارضی، قاجار، استعمار، هویت ملی، جنگ نرم.

*****

واکاوی تاریخی جدایی سرزمین ها از ایران و تداوم تهدیدات تمامیت ارضی

بر اساس اسناد تاریخی، در دو قرن اخیر، ایران بخش های عظیمی از قلمرو خود را در نتیجه جنگ های نابرابر و معاهدات تحمیلی از دست داده است. این فرآیند عمدتاً در دوره قاجار و سپس در دوران پهلوی رخ داده و حاصل رقابت دو قدرت استعماری روسیه و بریتانیا بر سر منافع خود در منطقه بوده است .

دوران قاجار: هجوم دو قدرت استعماری

دوره قاجار را می توان حساس ترین دوره از نظر از دست رفتن سرزمین های ایران دانست. دو امپراتوری روسیه و بریتانیا با استفاده از ضعف دولت مرکزی، بخش های وسیعی از خاک ایران را جدا کردند.

عهدنامه گلستان (۱۸۱۳ میلادی): در پی شکست ایران در جنگ با روسیه، این عهدنامه باعث جدا شدن مناطقی شامل گرجستان، ارمنستان شرقی، داغستان و بخش هایی از شیروان شد. این مناطق که امروزه کشورهای مستقلی هستند یا بخشی از روسیه به شمار می روند، بیش از ۲۳۰ هزار کیلومتر مربع وسعت داشتند .

عهدنامه ترکمانچای (۱۸۲۸ میلادی): در جنگ دوم ایران و روسیه، این عهدنامه تحمیلی، مناطق ایروان، نخجوان و بخش‌هایی از تالش را از ایران جدا کرد و خط مرزی جدیدی بر روی رود ارس ترسیم شد که تا امروز نیز کم و بیش پابرجاست .

معاهده پاریس (۱۸۵۷ میلادی): با فشار بریتانیا، ایران ادعای خود بر هرات و بخش هایی از افغانستان را رها کرد . این معاهده زمینه‌ساز شکل گیری افغانستان امروزی در مرزهای شرقی ایران شد.

پیمان آخال (۱۸۸۱ میلادی): این پیمان که به روسیه تزاری امضا شد، سبب جدایی سرزمین‌های وسیعی در آسیای میانه از جمله ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان، قرقیزستان و قزاقستان گردید .

دوران پهلوی: تداوم روند جدایی

برخلاف تصور رایج، دوران پهلوی نیز از این قاعده مستثنی نبود و چندین منطقه از ایران جدا شد:

پیمان سعدآباد (۱۹۳۷ میلادی): در زمان رضاشاه، این پیمان با کشورهای همسایه منجر به واگذاری بخش هایی از آرارات به ترکیه و اختلافات اروندرود به نفع عراق شد.

بحرین (۱۹۷۱ میلادی): با فشار بریتانیا، محمدرضا پهلوی ادعای حاکمیت ایران بر بحرین را کنار گذاشت و این کشور به استقلال رسید .

بندر فیروزه: در دوران رضاشاه، این منطقه در شرق دریای خزر به شوروی واگذار شد.

تحلیل عوامل و زمینه ها

ضعف دولت مرکزی و دخالت قدرت های خارجی

علت اصلی این تجزیه ها، ضعف ساختار سیاسی و نظامی ایران در دوره قاجار و بخشی از دوران پهلوی بود. قدرت های استعماری با استفاده از این ضعف و با تکیه بر برتری نظامی خود، معاهدات نابرابر را به ایران تحمیل کردند . بریتانیا در این میان نقش بسیار پررنگی داشت و با راهبرد «منطقه حائل» برای حفظ منافع خود در هند، همواره به دنبال تضعیف ایران بود .

مفهوم «ایران بزرگ» در برابر مرزهای کنونی

مفهوم «ایران بزرگ» یا «ایرانشهر» به گستره فرهنگی و تاریخی ای گفته می شود که فراتر از مرزهای سیاسی کنونی ایران را شامل می‌شود . این پهنه تمدنی که از قفقاز تا آسیای میانه و از خلیج فارس تا سند را دربرمی گرفت، در دو قرن اخیر متلاشی شد و مرزهای کنونی ایران تنها بخشی از آن است. فلات ایران، خوارزم، قفقاز، آناتولی و میانرودان از جمله مناطقی هستند که در تعریف این حوزه قرار می گیرند .

تداوم تهدیدات تمامیت ارضی ایران در دوران معاصر

اگرچه ایران در دوره جمهوری اسلامی، به‌ویژه در دوران جنگ تحمیلی، موفق شد از تمامیت ارضی خود دفاع کند، اما تهدیدات علیه یکپارچگی ایران همچنان به اشکال مختلف ادامه دارد.

نقش دستگاه‌های اطلاعاتی و رسانه‌ای بیگانه

بر اساس تحلیل های ارائه شده، شبکه‌های مخ‌شویی وابسته به جریان های صهیونیستی و قدرت های غربی، از جمله ابزارهای اصلی برای تضعیف هویت ملی و ایجاد شکاف های قومی در ایران هستند. این شبکه ها با بزرگنمایی اختلافات قومی و مذهبی، در تلاشاند تا زمینه های تجزیه طلبی را فراهم آورند.

ادعاهای ارضی برخی کشورهای همسایه

برخی کشورهای همسایه، از جمله جمهوری آذربایجان، ادعاهایی نسبت به بخش‌هایی از خاک ایران مطرح کرده اند. این کشور با برگزاری کنگره‌های موسوم به “آذربایجانی های جهان” و استفاده از واژه‌هایی مانند “آذربایجان شمالی” و “جنوبی”، به ‌دنبال تحریک احساسات تجزیه‌طلبانه در استان آذربایجان ایران است . این اقدامات که با حمایت برخی مراکز رسمی در باکو انجام می شود، نشانگر ادامه تهدیدات علیه تمامیت ارضی ایران از سوی همسایگان است.

رویکرد پان ترکیسم، پان عربیسم و پان کردیسم

جریان‌های پان ترکیست، پان عرب و پان کرد، که بعضاً از حمایت قدرت های فرامنطقه ای برخوردارند، همچنان به دنبال تحقق ایده های تجزیه طلبانه در ایران هستند. این جریان ها با بهره گیری از فضای مجازی و برگزاری همایش های بینالمللی، سعی در جذب جوانان و ایجاد گسست در هویت ملی دارند.

نتیجه گیری: ضرورت هوشیاری و تقویت هویت ملی

بررسی تاریخی نشان می دهد که ایران در دو قرن اخیر، بخش های عظیمی از قلمرو خود را به دلیل ضعف داخلی و زیاده خواهی قدرت های خارجی از دست داده است. این تجربه تلخ، عبرتی بزرگ برای نسل امروز و آینده ایران است. با وجود این، ایران در دوره جمهوری اسلامی با وجود جنگه ای تحمیلی، موفق شده از تمامیت ارضی خود دفاع کند و این دستاورد مهمی است که باید از آن حراست شود.

تهدیدات امروز، هرچند با شیوه های جدید و پیچیده تر نظیر جنگ نرم، عملیات روانی، تقویت جریان های تجزیه طلب و ادعاهای تاریخی از سوی همسایگان، همچنان ادامه دارد. در مواجهه با این تهدیدات، آگاه یبخشی به نسل جوان، تقویت هویت تاریخی و فرهنگی مشترک و مقابله هوشمندانه با شبکه های مخ شویی بیگانه، نقشی حیاتی در حفظ یکپارچگی و تمامیت ارضی ایران خواهد داشت.

همان گونه که ایران در سخت ترین شرایط توانست از کیان خود دفاع کند، امروز نیز با وحدت ملی و هوشیاری در برابر توطئه های دشمنان، می تواند بر این چالش ها غلبه کند و از تکرار تجربهای تلخ گذشته جلوگیری نماید.

منابع در آرشیو پایگاه خبری خفرک محفوظ می باشد.