اقتصاد ایران با ترکیبی از عوامل ساختاری، سیاستی، و تحریمهای خارجی دست و پنجه نرم میکند. در ادامه به تفکیک به علل تورم، دلایل کاهش ارزش ریال، و مقایسه آن با کشورهای همسایه میپردازیم.
دکتر جلال یوسفی– جامعهشناس اقتصادی و توسعه
بسیاری از ما چه در ذهن خودمان و چه در جامعه اغلب ودر کنش و واکنش با سایر مردم با سؤالات متعددی در باره اقتصاد ایران روبرو میشویم. بهعنوان مثال:
چرا اقتصاد ایران مشکل پیدا کرده است؟ دلایل تورم در اقتصاد ایران چیست؟ چرا ریال( پول ملی کشور) بی ارزش یا کم ارزش شدن شده است؟ در حالیکه کشورهایی مثل افغانستان، و عراق که سالهای زیادی نیز توسط آمریکا ( و در افغانستان توسط شوروی سابق و آمریکا) اشغال بودند، پول ملی آنها از تورم زیادی برخوردار نیست. در این نوشته کوتاه بر آنیم تا اقتصاد ایران را با توجه به دلایل تورم و کم ارزش بودن پول ملی آن تشریح کنیم.
اقتصاد ایران با ترکیبی از عوامل ساختاری، سیاستی، و تحریمهای خارجی دست و پنجه نرم میکند. در ادامه به تفکیک به علل تورم، دلایل کاهش ارزش ریال، و مقایسه آن با کشورهای همسایه میپردازیم.
تورم افسارگسیخته در ایران ریشه در یک شبکه بههم پیوسته از علل دارد که به چند دستۀ اصلی قابل تقسیم است:
الف) کاهش درآمدهای نفتی: تحریمهای نفتی، مهمترین منبع درآمد ارزی ایران را هدف قرار داده است. صادرات نفت بهشدت کاهش یافته (در برهههایی نزدیک به صفر) و دسترسی به ارزهای خارجی را با اختلال مواجه کرده است.
ب) شوکهای سمت عرضه: تحریمها با محدود کردن واردات مواد اولیه، کالاهای واسطهای و تجهیزات، هزینه تولید را در داخل افزایش داده و به افزایش قیمت کالاها منجر میشود .
انتظارات تورمی: وقتی مردم و کسبوکارها انتظار افزایش بیشتر قیمتها را داشته باشند، به سمت خرید و ذخیرهسازی کالاها روی میآورند که خود تقاضا را افزایش داده و تورم را تشدید میکند. همچنین، بنگاهها برای جبران هزینههای آتی، قیمتها را افزایش میدهند که این روند تداوم تورم را بههمراه دارد.
اصلاحات ارزی و حذف ارز ترجیحی: تلاش دولت برای حذف نظام ارز چندنرخی (که خود منشأ رانت و فساد بود) ، اگرچه در بلندمدت مفید است، در کوتاهمدت باعث افزایش ناگهانی قیمت برخی کالاهای اساسی و تشدید تورم شد.
دلایل کاهش ارزش ریال ایران
کاهش شدید ارزش ریال در کنار تورم، یک چرخه معیوب ایجاد کرده است.
مقایسه با افغانستان و عراق (تحلیل بر اساس اطلاعات موجود)
افغانستان و عراق با وجود سالها اشغال و جنگ، تورم به شدت ایران را تجربه نکردهاند.
توجه: این مقایسه بر اساس تحلیل علل اقتصادی ایران و وضعیت شناختهشده این دو کشور است، نه اطلاعات مستقیم از منابع دردسترس. دلایل اصلی این تفاوت را میتوان در موارد زیر جست:
در نتیجه، بحران اقتصادی ایران حاصل برهمکنش تحریمهای فلجکنندۀ خارجی با سیاستهای اقتصادی ناکارآمد و ساختار وابسته به نفت است. این ترکیب، یک «بحران اعتماد» کامل به پول ملی و نظام اقتصادی ایجاد کرده که نرخ تورم و کاهش ارزش پول را به سطوح بیسابقهای رسانده است.
